Visie

Visie is het vermogen om iets te zien wat nog niet bestaat.
Judith Sills

Valkuilen in je leven

Gelukkig zijn en een kwaliteitsvol leven leiden, wie wenst het niet? Voor veel mensen is dat echter niet evident. Ze zijn ongelukkig in hun intieme relaties of presteren in hun werk onder hun niveau. Voor een aantal mensen blijft het probleem beperkt tot bepaalde levensgebieden, anderen lijden echter onder langdurige verstoringen in hun leven. Ze hanteren duurzame gedragspatronen waarmee ze zichzelf benadelen en die hen verschrikkelijk ongelukkig maken.

Veel mensen lijken in verschillende levenssituaties telkens opnieuw dezelfde fouten te maken, en niet te leren van hun ervaring. Ze trappen steeds in dezelfde valkuil.

Over die valkuilen en hoe je ze kan onderkennen en aanpakken gaat Leven in je leven.

1. Wat is een valkuil?
2. Vanwaar komen valkuilen?
3. Hoe ontwikkelen valkuilen zich?
4. Hoe gaan wij om met valkuilen?
5. Hoe valkuilen veranderen?

1. Wat is een valkuil?

Ondanks maatschappelijk succes en waardering voel je je toch steeds ongelukkig, niet tevreden of miskend. Of ondanks de beste bedoelingen krijg je steeds dezelfde problemen in de relatie met partner(s) en/of je gezin. Het is ook mogelijk dat je bepaalde situaties steeds vermijdt omdat je er enge gevoelens van krijgt of steeds weer nieuwe kansen verknoeit. Je hebt het gevoel dat je niet vooruit komt, dat je telkens weer in dezelfde valkuil trapt. Je ziet het wel, maar voelt je er machteloos tegenover.

Valkuilen zijn immers diepgewortelde overtuigingen over onszelf en de wereld, die we ons vroeg in ons bestaan eigen maken. Ze organiseren onze ervaringen en bepalen hoe we denken, voelen en handelen en hoe we met anderen omgaan. Maar omdat ze ons belemmeren om ons leven uit te bouwen zoals we graag zouden willen, roepen ze sterke gevoelens van woede, verdriet en angst op.

We blijven er echter in zitten omdat deze vroege overtuigingen een gevoel van voorspelbaarheid en zekerheid geven. We kennen ze, ze zijn comfortabel en vertrouwd. Ze geven ons een veilig gevoel. Valkuilen maken deel uit van ons zelfgevoel. Daarom houden we er zo aan vast, zelfs als ze ons kapotmaken.

Maar ze zijn niet betrouwbaar, want sporen niet met de werkelijkheid. Je bent er bijvoorbeeld van overtuigd dat je beste vriendin je verraden heeft, terwijl je er later achter komt dat je haar gedrag helemaal verkeerd interpreteerde. Maar toen stond je niet open voor een andere kijk. Soms raak je daardoor mensen kwijt die een positieve rol speelden in je leven, of kan je niet loskomen van anderen die je leven bezwaren of verpesten.

Om meer plezier te hebben in je leven of bepaalde onderdelen ervan, zou je in staat moeten zijn die fnuikende overtuigingen aan de kant te zetten. Maar dan moet je wel de zekerheden opgeven die horen bij het gevoel over wie en wat je bent. En dat is moeilijk.

De allereerste stap daarbij is inzicht krijgen in de eigen valkuilen en hoe ze het je moeilijk maken om het leven te leiden dat je graag zou willen. Maar eerst nog even ingaan op valkuilen in het algemeen.

Bron: YOUNG, J.E. & J.S. KLOSKO, Leven in je leven. Leer de valkuilen in je leven herkennen.

2. Waar komen valkuilen vandaan?

Een valkuil vindt zijn oorsprong in de kindertijd en ontwikkelt zich verder naarmate we ouder worden. Het begint ermee dat ons iets wordt aangedaan door mensen uit onze familie of door anderen. We worden in de steek gelaten, bekritiseerd, te veel beperkt, misbruikt, buitengesloten of verwaarloosd. Er gaat iets kapot. De wijze waarop we in die situatie proberen te overleven wordt iets van onszelf. Je verwacht immers dat iedereen is zoals bij je thuis.

Die overlevingsstrategie is een overtuiging geworden, een schema. Lang nadat we uit huis zijn gegaan, gaan we door met het creëren van situaties waarin we worden mishandeld, genegeerd, gecontroleerd of vernederd en waarin we niet in staat zijn onze levensdoelen te bereiken.

Bijna iedereen herhaalt de negatieve ervaringen uit de kindertijd op een zelfdestructieve manier. In onze kindertijd was het de meest adequate manier van overleven. Het probleem is echter dat we onze valkuilen blijven herhalen nu ze niet meer nodig zijn.

Het resultaat is dat we als volwassene juist de meest fnuikende beperkingen uit onze kindertijd nieuw leven inblazen. Als we in ons latere leven in een valkuil zitten voeren we in feite het drama van onze kindertijd opnieuw op.

Bron: YOUNG, J.E. & J.S. KLOSKO, Leven in je leven. Leer de valkuilen in je leven herkennen.

3. Hoe ontwikkelen valkuilen zich?

We zagen al dat een valkuil berust op negatieve ervaringen in de kindertijd. In die situatie probeert een kind te overleven. De strategie die het kiest hangt af van twee factoren: aangeboren eigenschappen en omgeving.

In een gelijke omgeving reageert ieder kind anders, omdat het een eigen temperament heeft. Temperament is aangeboren. Het is onze emotionele make-up, onze software. Sommige kinderen zijn geneigd zich te voegen, anderen sluiten zich af of verzetten zich juist.

Alle kinderen hebben ook dezelfde basisbehoeften. Problemen ontstaan als de omgeving niet of onvoldoende aan deze basisbehoeften voldoet. De omgeving moet 'goed genoeg' zijn, zodat een kind niet zijn toevlucht moeten nemen tot overlevingsstrategieën. Bij een valkuil kwam het kind tekort.

Als een kind opgroeit in een omgeving die goed genoeg aan zijn basisbehoeften tegemoet kwam, verwerft het positieve basisovertuigingen (= gedachten en gevoelens). Daarmee is het in staat om als volwassene bevredigende relaties met anderen te hebben en zich goed te voelen. Wanneer een kind in bepaalde behoeften tekort is gekomen, ontwikkelt het negatieve basisovertuigingen. De wijze waarop het later als volwassene zijn leven inricht is dan daarop gebaseerd.

Er zijn 11 verschillende valkuilen te onderscheiden, afhankelijk van de behoefte waarin het kind veel is tekort gekomen.

Kinderen hebben nood aan:

1. Basisveiligheid Dit is een basale behoefte. Mensen die als kind werden verlaten of misbruikt zijn het meest beschadigd. Zij ontwikkelen de valkuil van verlatingsangst en/of wantrouwen en (angst voor) misbruik.
2. Verbondenheid. Wie niet het vanzelfsprekende gevoel van verbondenheid ervaarde ontwikkelt de valkuil van emotionele verwaarlozing en/of sociaal isolement. Eenzaamheid is het centrale thema voor wie problemen heeft met verbondenheid.
3. Autonomie. De valkuilen afhankelijkheid en kwetsbaarheid worden gehanteerd door mensen die als kind beknot werden in hun zelfstandigheid en/of overbeschermd. Hulpeloosheid is het kernthema.
4. Zelfwaardering. De reactie op afkeuring en voortdurende kritiek is minderwaardigheid en mislukken. Schaamte is het gevoel dat hier overheerst. Als je de valkuil van de minderwaardigheid of die van het mislukken hebt dan schaam je je voor jezelf.
5. Zelfexpressie. Extreme aanpassing en extreem hoge eisen zijn de valkuilen van wie zich niet mocht uiten en onvoldoende zichzelf en spontaan mocht zijn.
6. Realistische grenzen. Wie te weinig grenzen werd gesteld (verwenning) ontwikkelt de valkuil van de veeleisendheid.

Bron: YOUNG, J.E. & J.S. KLOSKO, Leven in je leven. Leer de valkuilen in je leven herkennen.

4. Hoe gaan wij om met valkuilen?

Er zijn drie stijlen om met een valkuil om te gaan: overgave, vermijden en bestrijden.

1. De essentie van overgave bestaat eruit dat je je leven zo inricht dat je blijft vastzitten in de patronen van je kindertijd. Je zoekt dezelfde ongezonde omstandigheden uit je kindertijd weer op. Als overgave je stijl is, dan vervorm je alles wat er gebeurt zodanig dat het past bij je valkuil. Je houdt onvoorwaardelijk vast aan je valkuil, ook al klopt er niets van. Je hebt er dan ook veel last van.
Overgave omvat alle destructieve patronen die we blijven herhalen. Overgave maakt dat we die kindertijd vasthouden, levenslang. Daarom denken we ook dat het niet te veranderen is. Dit is het enige dat we kennen, we kunnen er niet aan ontsnappen. Het is een self-fulfilling prophecy.

2. Veel mensen vermijden hele levensgebieden waarin ze zich kwetsbaar voelen. Ze zijn zich niet bewust van hun valkuil. Ze richten hun leven in zodat ze er geen last van hebben.
Met vermijden offeren we ons gevoelsleven op. We voelen niets, geen pijn maar ook geen plezier. We gaan we het uit de weg om aan onze valkuil te denken. We duwen hem weg en we voelen hem ook niet meer.

3. Als bestrijden onze strategie is, dan proberen we onszelf en anderen ervan te overtuigen dat juist het omgekeerde het geval is (bv. superioriteitsgevoel).
Bestrijden biedt de mogelijkheid om te ontsnappen aan kritiek of vernedering. Mensen die bestrijden kunnen geen tegenslag verdragen. Zij nemen geen verantwoordelijkheid voor hun fouten en erkennen geen beperkingen. Bij echte tegenslag storten ze echter in en worden pas dan echt depressief.


Bron: YOUNG, J.E. & J.S. KLOSKO, Leven in je leven. Leer de valkuilen in je leven herkennen.

5. Hoe kunnen valkuilen veranderen?

Valkuilen zijn levenslange patronen. Ze zijn diep ingesleten en moeilijk te veranderen. Een valkuil gaat niet zomaar weg, je moet hem steeds weg duwen, stukje bij beetje moet hij zijn greep verliezen. Of je bent voor altijd gevangen in je valkuil, of je bevrijdt jezelf er eindelijk uit.

Een valkuil veranderen betekent een voortdurende confrontatie met jezelf. Als valkuilen zijn opgespoord, moeten ze steeds weer aangepakt worden, net zolang tot ze hun greep op je verliezen. Het betekent bereid zijn om pijn te verdragen, discipline hebben, dagelijks je gedrag observeren en oefenen.

Voor het veranderen van valkuilen zijn een aantal algemene stappen belangrijk. Daarnaast moeten ook de obstakels die verandering tegenhouden onderkend en overwonnen worden.

a. Algemene stappen in het veranderingsproces van valkuilen
Niet alle stappen moeten per se genomen worden, en ze kunnen ook verschillen naargelang de valkuil waarover het gaat. Maar de eerste zijn in ieder geval belangrijk.

Stap 1 Benoem je valkuilen.
Stap 2 Begrijp de oorsprong van je valkuil; voel het gekwetste kind binnen in je.
Stap 3 Daag je valkuil uit; toon de onjuistheid ervan aan.
Stap 4 Schrijf brieven naar de ouder, broer, zus of vriend die bijdroeg aan het ontstaan van je valkuil.
Stap 5 Bestudeer het patroon van je valkuil in detail.
Stap 6 Doorbreek het patroon.
Stap 7 Hou vol.
Stap 8 Vergeef je ouders.

b. Obstakels die verandering in de weg staan

• Je verweert je tegen je valkuil in plaats van ze te herkennen en er verantwoordelijkheid voor te nemen.
• Je omzeilt je valkuil.
• Je hebt geen afstand genomen van je valkuil, je vindt nog steeds dat hij klopt.
• Je bent met een te moeilijke valkuil begonnen of je hebt een te grote stap willen nemen.
• Je realiseert je dat je valkuil rationeel gezien niet klopt, maar gevoelsmatig is dat wel het geval.
• Er ontbreekt een belangrijke schakel in je plan.
• Je probleem is te diep geworteld of te verankerd om op eigen houtje te veranderen.

Bron: YOUNG, J.E. & J.S. KLOSKO, Leven in je leven. Leer de valkuilen in je leven herkennen.